Escher tentoonstelling in Fries Museum

Escher op reisFries Museum Leeuwardenmaakt de ontwikkeling van M.C. Escher als beeldend kunstenaar voelbaar. Een belangrijke rol is weggelegd voor de invloed van de locaties waar hij tijdens zijn leven verbleef. Van het grauwe platte Nederland van de jaren tien van de twintigste eeuw tot de zon en de bergen van de Méditerranée. Aan de hand van circa tachtig originele werken, aangevuld met brieven, tekeningen, fotomateriaal en persoonlijke voorwerpen, treden bezoekers in de voetsporen van M.C. Escher. Het innovatieve tentoonstellingsontwerp versterkt de beleving van Eschers leven en werk.

Houtsnede in zwart en grijs, afgedrukt vanuit 2 blokken. 677mm x 391mm. Bruikleen the M.C. Escher Company B.V.
M.C. Escher’s “Dag en Nacht” (1938) © the M.C. Escher Company B.V. All rights reserved. www.mcescher.com
Houtsnede in zwart en grijs, afgedrukt vanuit 2 blokken. 677mm x 391mm. Bruikleen the M.C. Escher Company B.V.

De  reizen van M.C. Escher
Maurits Cornelis Escher werd in 1898 geboren in het stadspaleis van Leeuwarden, waar tegenwoordig Keramiekmuseum Princessehof gevestigd is. Als jonge kunstenaar reisde M.C. Escher naar Italië, waar hij zijn gelukkigste jaren doorbracht. Een serie prenten van Italiaanse dorpjes en zijn donkere werken van ‘Rome bij nacht’ laten zien dat hij onder invloed van het landschap experimenteerde met opvallende perspectieven en beeldcompilaties. Terug in Nederland verwerkte M.C. Escher al deze ervaringen en indrukken tot complexe mathematische beelden en onmogelijke werelden. In het wereldberoemde Belvedere is op de achtergrond een Italiaans berglandschap te zien en in Metamorphose II is het havenstadje Atrani verwerkt. In de tentoonstelling zijn natuurlijk ook Eschers iconische vlakvullingen, metamorfoses, perspectieven en onmogelijkheden te zien. Zijn topstukken blijken meer te zijn dan grafische hoogstandjes, ze zijn een montage van elementen uit verschillende perioden in zijn kleurrijke leven.

Litho. 300mm x 380mm. Bruikleen the M.C. Escher Company B.V.
M.C. Escher’s “Waterval” (1961) © the M.C. Escher Company B.V. All rights reserved. www.mcescher.com
Litho. 421mm x 530mm. Bruikleen the M.C. Escher Company B.V.

Fries Museum stelt uniek carbonpapier M.C. Escher tentoon
In de tentoonstelling Escher op reis laat het Fries Museum een bijzondere bruikleen uit een privécollectie zien. Het gaat om een carbonpapier dat M.C. Escher gebruikte om zijn voorstellingen over te zetten op steen of hout, waaronder zijn bekende Dag en Nacht (1938). Het carbonpapier is een van de objecten in de tentoonstelling – naast diverse houtblokken en een lithosteen – die goed laat zien hoe de Friese graficus zijn prenten maakte. De tentoonstelling loopt van 28 april tot en met 28 oktober 2018.

Het carbonpapier is veelzeggend voor de werkwijze van Maurits Cornelis Escher. Als efficiënt drukker gebruikte hij het papier meerdere keren voor verschillende prenten. Hij schreef: ‘Een graficus heeft in wezen iets van een troubadour; hij zingt en herhaalt in iedere afdruk, die hij van eenzelfde houtblok, koperplaat of lithografische steen maakt, steeds opnieuw hetzelfde lied.’ Sommige prenten drukte hij enkele kleren af, van andere bestaan honderden afdrukken. Met het tentoonstellen van het carbonpapier brengt het Fries Museum de bezoeker dichter bij de kunstenaar en diens creatieve proces.

Dag en Nacht
In een wirwar van lijnen zijn op het carbonpapier nog details te herkennen van het beroemde Dag en Nacht. De prent is gedrukt met behulp van twee houtblokken, een voor de grijze en een voor de zwarte gedeelten. Escher drukte zijn houtsneden zelf. Daarbij maakte hij gebruik van Japans papier en een benen lepeltje, waarmee hij de inkt van het houtblok op het papier drukte. Door het wrijven met de bolle kant van de lepel zijn de verschillende afdrukken die hij van Dag en Nacht maakte nooit helemaal identiek.

Druktechnieken
Gedurende zijn kunstenaarschap experimenteerde Escher met verschillende druktechnieken. Hij begon met linosneden en maakte kennis met de etstechniek. Op de School voor Bouwkunde en Sierende Kunsten leerde hij houtsneden te maken, zijn favoriete druktechniek. Vanaf 1929 maakte Escher steeds vaker litho’s, waarbij met een vet krijt op steen werd getekend. Ook maakte de kunstenaar nog een uitstapje naar de mezzotint, maar deze techniek bleek te tijdrovend. Bovendien was de plaat die gebruikt werd voor het afdrukken erg slijtgevoelig en waren grote oplagen daardoor niet mogelijk.

topstukken
Het Fries Museum laat onder andere Acht Koppen (1922) zien. Van deze houtsnede, waarin een motief van vier vrouwen- en vier mannenhoofden meerdere keren is afgedrukt, zijn tenminste twee varianten bekend. Bij de ene versie drukte Escher het houtblok negen keer af en bij de andere versie deed hij dat zes keer, in een andere samenstelling. In een brief uit 1940 beschrijft Escher de prent uit de tentoonstelling als ‘de eénige afdruk die ik bezit’. Het is een van de eerste vlakvullingen die hij maakte. Bijzonder is dat de versie die in Leeuwarden te zien is, afkomstig is van de oudste zoon van de kunstenaar, George Escher, die het werk in 1982 aan de National Gallery of Canada schonk.
Een ander topstuk is Hol en Bol (1955). In het werk keert Escher een Mediterraans aandoend beeldhouwwerk binnenstebuiten. Verschillende perspectieven zijn op duizelingwekkende wijze met elkaar verbonden maar raken tegelijk met elkaar in conflict. Escher zei hierover: ‘Kun je je indenken dat ik over die prent veel langer dan een maand onafgebroken nadacht omdat al mijn pogingen steeds onvoldoende eenvoudig te vatten bleken?’ Eschers pogingen zijn terug te zien in de tien voorstudies die samen met de prent gepresenteerd worden. Ook de originele lithosteen die hij gebruikte voor het maken van de afdruk wordt tentoongesteld.

Samenwerkingen
Het Fries Museum werkt voor deze tentoonstelling nauw samen met de M.C. Escher Stichting Baarn, Gemeentemuseum Den Haag (Escher in het Paleis), Rijksmuseum Amsterdam en filmmaker Robin Lutz. Het tentoonstellingsontwerp is in handen van XPEX Amsterdam.